Ανάλυση ερωτηματολογίου Πουλιάση~ Συμπόσιο 2013

eliapouliasi

Ανάλυση του ερωτηματολογίου για την αυτο-αντίληψη και κοινωνική
συμπεριφορά

Η έρευνα αυτή πραγματοποιήθηκε με συμμετέχοντες στο 2ου Συμπόσιο Ελληνικής Γαστρονομίας (20-21/07/2013) στο Αμάρι, Ρέθυμνο, Κρήτης στα πλαίσια της διάλεξης με τίτλο: Μπορεί ένα κλαδί ελιάς να ενεργοποιήσει ‘Eλληνική’ συμπεριφορά στους Έλληνες της διασποράς ; (Διδάκτωρ κ. Κ. Πουλιάση)

Ο τίτλος της διάλεξης υπονοεί ότι το άτομο είναι δυνατόν να υιοθετεί παραπάνω από ένα πρότυπο συμπεριφοράς και ότι τα πρότυπα συνδέονται με πολιτισμούς. Ερωτήματα σχετικά με το πως μέλη ενός πολιτισμού διαφοροποιούνται από μέλη ενός άλλου πολιτισμού ως προς το πως σκέφτονται, αισθάνονται και συμπεριφέρονται αποτελούν αντικείμενα της συγκριτικής διαπολιτισμικής ψυχολογίας (cross-cultural and cultural psychology). Για την κ. Πουλιάση ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα άτομα που ζουν υπό την διαρκή επίδραση δύο πολιτισμών , της χώρας προέλευσης και υποδοχής, όπως π.χ. οι Έλληνες ή άλλοι λαοί της διασποράς. Στη σύγχρονη πειραματική ψυχολογία χρησιμοποιούνται σύμβολα ενός πολιτισμού ως ερεθίσματα (Higgins, 1986) προκειμένου να ‘ενεργοποιήσουν’, σε διαπολιτισμικά άτομα (bicultural and multicultural individuals), συμπεριφορά που αναμένεται να είναι συμβατή με τον πολιτισμό που αντιπροσωπεύουν. Έτσι, ένα κλαδί ελιάς ήταν ένα από τα σύμβολα του Ελληνικού πολιτισμού που χρησιμοποιήσαμε με Έλληνες, παιδιά και ενήλικες, που ζουν μόνιμα στην Ολλανδία, προκειμένου να μελετήσουμε υπό ποιες συνθήκες και σε ποιούς τομείς μπορεί να παρατηρηθεί επίδραση του Ελληνικού πολιτισμού.

Για να γίνει η διάλεξη πιο απτή αλλά και αμφίδρομη (interactive), όσοι από τους συνέδρους ήθελαν συμπλήρωσαν ένα σύντομο ερωτηματολόγιο αυτοαντίληψης σε σχέση με το ατομικό (Εγώ) και το κοινωνικό (Εμείς) εαυτό τους και στη συνέχεια απάντησαν μια ερώτηση σχετική με κοινωνική συμπεριφορά. Πρώτα έπρεπε να γράψουν τρείς αυθόρμητους συνειρμούς για τη λέξη ‘Εγώ ‘ και μετά να βαθμολογήσουν το ‘Εγώ’ τους σε μια κλίμακα (από 1 εως 7) που ξεκινά με πολύ αρνητική (1), έχει ενδιάμεσα την ουδέτερη (4), και καταλήγει με τη πιο θετική βαθμολογία (7). Το ίδιο έκαναν και με το Έμεις’. Στη συνέχεια με την ίδια κλίμακα σημείωσαν το βαθμό αυτο-εκτίμησής τους. Επίσης, με βάση μια φωτογραφία σε καντίνα χώρου εργασίας, κλήθηκαν να εξηγήσουν αυθόρμητα γιατί ένας συγκεκριμένος άνδρας πίνει τον καφέ μόνος του ενώ όλοι οι άλλοι είναι σε σχήματα παρέας.

Οι τρόποι που άτομα της Βόρεια Ευρώπης και Βόρειας Αμερικής αντιλαμβάνονται το ‘ιδανικό’ εαυτό με τις αξίες που τον χαρακτηρίζουν αλλά και η τάση που έχουν να ερμηνεύουν συμπεριφορές διαφέρει συνήθως σημαντικά από αυτούς ατόμων που ανατράφηκαν στη Νότια Ευρώπης , στη Νότια Αμερική ή στην Ασία . Ο ανεξάρτητος τύπος Εαυτού (independent or self-focused) σαν αντιπαράθεση του αλληλοεξαρτώμενου (interdependent or other-oriented) και η σημασία αυτής της διάκρισης αναλύθηκε στη μελέτη-ορόσημο των Markus και Kitayama (1991) και προκάλεσε αφθονία συγκριτικών ερευνών. Το ενδιαφέρον της συγκριτική διαπολιτισμική ψυχολογίας (cross-cultural and cultural psychology) (Hofstede, Triandis ) δεν περιορίστηκε σε μελέτες γύρω από τον Εαυτό αλλά επεκτάθηκε και καθιερώθηκε και σε άλλους τομείς σκέψης και συμπεριφοράς. Βέβαια οι ατομικές διαφορές δεν πρέπει να παραβλέπονται με σχηματικούς χαρακτηρισμούς και ομογενοποιήσεις ολόκληρων κοινωνιών.

Αυτο-αξιολόγηση και αυτο-εκτίμηση

Οι τάσεις που παρατηρήθηκαν στις αυτο-αξιολογήσεις των συνέδρων στο Αμάρι αποκλίνουν από αντίστοιχες πιο παραδοσιακών ατόμων στην Ελλάδα αλλά συμφωνούν με ένα νέο πρότυπο εαυτού το ‘νεο-κολλεκτιβιστικό’ όπως έχει ονομασθεί και το οποίο συνδυάζει στοιχεία του ανεξάρτητου και του αλληλοεξαρτώμενου εαυτού. Οι συνειρμοί που καταγράφηκαν όμως για το ‘Εγώ’ μαρτυρούν λιγότερο αυτο-εστιαζόμενο εαυτό από π.χ. Ολλανδών 1 , για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης. Αυτο-εστιαζόμενο περιεχόμενο έχουν αντιδράσεις όπως, ‘ατομικά δικαιώματα’, ‘προσωπική έκφραση’, ‘εργατικός’, ‘ταλαντούχος’, ‘επιμένων’, ‘προσωπική ελευθερία’ ‘η εξέλιξή μου’. Ξεχωριστή κατηγορία αποτέλεσαν οι συνειρμοί που εμπλέκουν άλλους στην αίσθηση του ‘Εγω’ οι οποίοι ήταν σχετικά αυξημένοι . Σχετικά παραδείγματα είναι, ‘Εγώ μπορώ να βοηθώ το εμείς’, ‘…οι δικοί μου’, ‘η σχέση μου’, ‘είμαι μητέρα’ , ‘συναίσθημα’ ή ακόμη αυτο-χαρακτηρισμοί όπως ‘εγωιστής’, ‘εγωισμός’ που εκφράζουν αυτοκριτική για ανεπαρκή προσοχή προς τον ‘άλλο’.

pouliasi

Όμως, όπως φαίνεται και στο γράφημα 1, οι κατά μέσο όρο αυτο-βαθμολογήσεις του Ατομικού εαυτού (Εγώ) δεν ήταν λιγότερο θετικές από τις αντίστοιχες των ‘Ολλανδών’ , αλλά ούτε και απο το Κοινωνικό εαυτό (Εμείς ), όπως συνήθως συμβαίνει με πιο παραδοσιακές ομάδες (δες Έλληνες’). Οι τιμές για τις ομάδες ‘Ελληνες’ και ‘Ολλανδοί’ έχουν παρθεί από δημοσιευμένη επιστημονική μελέτη 2. Θα πρέπει επί πλέον να σημειωθεί ότι μια πιο σεμνή αυτο-βαθμολογία του ‘Εγώ’ σε σχέση με του ‘Εμείς’, δεν μειώνει το επίπεδο αυτο-εκτίμησης. Οι τρεις ομάδες επιδεικνύουν παρόμοια επίπεδα αυτο-εκτίμησης. Άρα, ποια είναι η σχέση του ατομικού (Εγώ) και του κοινωνικού (Εμεις) εαυτού με την αυτο-εκτίμηση για την κάθε ομάδα;

Για το παρόν δείγμα, θετική αυτο-βαθμολογία του ‘Εγώ’ συντελεί (r = .68**) σημαντικά σε θετική βαθμολογία της αυτο-εκτίμησης (self-esteem). Αλλά και η θετική αυτο-βαθμολογία του ‘Εμείς’ βρέθηκε ότι συσχετίζεται, λιγότερο μεν αλλά επίσης σημαντικά με θετική βαθμολογία της αυτο-εκτίμηση ( r = .41*). Παρόμοιες συσχετίσεις παρατηρήθηκαν και σε σημαντικό αριθμό ατόμων στη ομάδα των ‘Ελλήνων’ με τη διαφορά ότι για τα πιο παραδοσιακά άτομα μετράει πιο πολύ το ‘Εμείς’.

Η αποκαλυπτική διαφορά όμως ήταν ότι για τους Ολλανδούς, μόνο η θετική αυτο-βαθμολογία του ‘Εγώ’ συμβάλλει σε θετική αυτοεκτίμηση. Η απουσία συμβολής του ‘Εμείς’ παρατηρείται συχνά και σε δείγματα με Βόρειο-Αμερικάνους. Τέτοιου είδους πολιτισμικές διαφοροποιήσεις έχουν πολύ σημαντικές επιπτώσεις για τις θεωρίες ομαλής και θετικής ψυχολογικής λειτουργίας του ατόμου στη Συμβουλευτικής Ψυχολογίας.

Κοινωνική συμπεριφορά

pouliasi1

Οι ερμηνείες που καταγράφηκαν για τη συμπεριφορά του άνδρα της φωτογραφίας ήταν επίσης αναμενόμενες για μέλη μιας σχετικά κολεκτιβιστικής κοινωνίας όπως είναι και η Ελληνική (Hofstede, 1980, Triandis 1989, Pouliasi & Verkuyten 2011). Όπως δείχνει καθαρά το γράφημα 2, το 55,2 % των συμμετεχόντων αποδίδει το γεγονός ότι ο άνδρας της φωτογραφίας πίνει μόνος του τον καφέ του σε εξωτερικούς παράγοντες (external factors). Παραδείγματα απαντήσεων είναι: ‘η δική του παρέα μόλις έφυγε’, ‘δεν έχει φίλους’, ή ‘υπάρχουν δύο ακόμα φλιτζάνια στο τραπέζι του οπότε…’ ή σχολιάζουν την εξωτερική του εμφάνιση. Όταν η ίδια ερώτηση τέθηκε σε Ολλανδικό δείγμα 3 μόνο 10% των απαντήσεων 4 ενέπλεξε ‘άλλους’ ή το περιβάλλον. Αντίθετα, ερμηνείες λόγω εσωτερικών λόγων είναι π.χ, ‘απλά απολαμβάνει τον καφέ του μόνος του’, ‘θέλει να ηρεμήσει’, ‘ δεν έχει κέφι για κουβέντα’, ‘είναι κουρασμένος’ ή ακόμα ‘είναι εσωστρεφής’ η ‘πολύ ντροπαλός και δεν τολμάει να πάει με τους άλλους’ 5.

Συμπερασματικά, τo περιεχόμενο των απαντήσεών των Ελλήνων στο Αμάρι είναι πιο ομοιογενές και ‘ανεξάρτητο’ από την ομάδα ‘Έλληνες’. Ένας λόγος μπορεί ναι είναι το επίπεδο της εκπαίδευσής τους που σχεδόν για όλους ήταν πανεπιστημιακή, ή η φύση των επαγγελματικών τους εμπειριών. Το φύλο (άνδρας, γυναίκα) και η ηλικία δεν διαφοροποίησαν τα αποτελέσματα.

Δυστυχώς τα άτομα των άλλων εθνικοτήτων ήταν πολύ λίγα για να ομαδοποιηθούν. Παρ’ όλα αυτά οι τάσεις που παρατηρούνται στις απαντήσεις των Πολωνών επίσης αποκαλύπτουν ένα ‘νεο-κολεκτιβιστικό’ τύπο εαυτού με μοιρασμένες όμως τις αιτιολογήσεις συμπεριφοράς . Οι απαντήσεις των Άγγλων και Αμερικάνων δεν αποτελούν τυπικά δείγματα της πολιτισμικής προέλευσής τους και επιπλέον, ήταν εμπνευσμένες από το περιεχόμενο και το περιβάλλον του συμποσίου.

Έτσι με τη συγκριτική αυτή ανάλυση του ερωτηματολογίου ελπίζω ότι γίνεται κάπως σαφές τι μπορεί να σημαίνει ‘Ελληνική συμπεριφορά’ και πως κάθε πολιτισμός ανεπαίσθητα επιδρά στο πως καταλαβαίνουμε 6 τον εαυτό μας και τον κόσμο γύρω μας. Σήμερα, που η κοινωνική κινητικότητα μόνο αυξάνει, τα άτομα που αποκτούν την εμπειρία και άλλων πολιτισμών διαρκώς πληθαίνουν. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου η ελεύθερη μετακίνηση διευκολύνεται με νομοθεσία . Όπως χαρακτηριστικά διαπίστωσε ένας σχετικά νεο-αφιχθείς στην Ολλανδία «ξαφνικά κατάλαβα ότι κάτι που για μένα είναι αυτονόητο ισχύει μόνο για μένα» .

(Κατερίνα Πουλιάση, email: k.pouliasi@uu.nl, katerinapouliasi@gmail.com )

 

1 Pouliasi, K., & Verkuyten, M. (2011). Self-evaluations, psychological well-being, and cultural context: The changing Greek society. Journal of Cross-Cultural Psychology, 42, 875-890.

2 Ίδια δημοσίευση με 1. Για περισσότερες πληροφορίες επικοινωνήστε με την κα Πουλιάση.

3 Περισσότερες πληροφορίες για αυτή την έρευνα στη δημοσίευση του περιοδικού AΩ ( http://www.onassis.gr/onassis- magazine/issue-59/greek-citizens)

4 Οι πιθανότητες διαφοροποίησης των δύο αυτών ομάδων έδειξε υψηλή αξιοπιστία (p =.007)

5 Το 37,9 % των απαντήσεων απέδωσαν το ‘γιατί’ σε ‘εσωτερικούς’ λόγους και 6,9% δεν απάντησαν.